Geen aparte ethische toets naast de EHDS

Posted on 13 april 202620 april 2026 by Antoinette

Geen aparte ethische toets

Waarom een nationale ethische toets schaadt

De European Health Data Space (EHDS) is een belangrijke pijler van de Europese datastrategie. De verordening heeft als doel om de beschikbaarheid van gezondheidsdata voor nuttig hergebruik te vergroten. Het belooft een einde te maken aan de juridische fragmentatie en de terughoudendheid om grensoverschrijdend data te delen. Hoewel de EHDS een geharmoniseerd systeem met Health Data Access Bodies (HDAB’s) introduceert, bevat de verordening een politiek compromis: lidstaten zijn bevoegdheid om een extra ethische beoordeling door een nationale instantie verplicht te stellen als voorwaarde voor een datavergunning. Ze zouden er echter goed aan doen om geen gebruik te maken van deze mogelijkheid.

De HDAB als alomvattende poortwachter

Een analyse van de regels laat zien dat een extra ethische toets overbodig is. De nieuwe HDAB’s zijn onder de EHDS en de AVG al verplicht om een buitengewoon uitgebreide toetsing uit te voeren:

EHDS toets en nut: De HDAB controleert of de aanvraag uitsluitend is voor erkende doeleinden zoals wetenschappelijk onderzoek gericht op de volksgezondheid, of er geen sprake is van verboden gebruik, en of er (naast het eventuele nut voor de aanvrager) ook sprake is van een meer algemeen belang. Ook wordt getoets of de aanvrager wel de juiste kwaliteiten heeft, en of het voorgestelde onderzoek deugdelijk in elkaar zit.
Privacy en AVG-compliance: De HDAB fungeert als poortwachter voor de AVG en verifieert continu de rechtmatige grondslag, proportionaliteit en subsidiariteit van de dataverwerking.
Strikte beveiliging: Data wordt niet direct overgedragen, maar mag enkel worden verwerkt binnen een gecontroleerde Secure Processing Environment (SPE), wat fungeert als de primaire technische waarborg voor de rechten van patiënten.
Patiënt-zeggenschap: De HDAB beheert de complexe beoordeling rondom opt-out en opt-in regimes, afhankelijk van de nationale wetgeving.

Wat zou het doel van een ethische toets zijn?

De Aanwijzingen voor de Regelgeving schrijven voor dat als er een wet wordt geschreven, er geanalyseerd moet worden of er daadwerkelijk een probleem bestaat en hoe dat het beste kan worden opgelost. Een ethische toets mag dus uitsluitend, als de toets van de HDAB nog een hiaat laat dat gevuld moet worden met een nationale wet. Maar daar lijkt geen sprake van. Fysieke risico’s voor de patiënt zijn er niet bij data-onderzoek (anders dan bij klinische trials.) En de privacy-aspecten worden volledig door de HDAB-toets afgedekt. Er geen resterend ‘ethisch vacuüm’ dat een aparte commissie nog zou moeten vullen.

Aparte commissies werkt juist nadelig

Soms stellen de huidige ethische commissies eisen die de EHDS nu juist expliciet afschaft: zoals dat de datahouder vermeldt moet worden als co-auteur, of een betaling die de kosten van het beschikbaar maken aanzienlijk te boven gaan. Bovendien heeft een ethische commissie juridische nadelen: een besluit op een EHDS-vergunningsaanvraag is een bestuursrechtelijk besluit. Dat moet dus voldoen aan onder meer het rechtszekerheidsbeginsel. En als niet strak bepaald is waarop die ethische commissie nog moet toetsen, dan is daar niet aan voldaan. De ethische commissies zullen bovendien per land andere besluiten nemen en zo het vrije verkeer van data beperken; wat dus rechtstreeks ingaat tegen de bedoeling van de EHDS Verordening.

Gevolgen voor innovatie en wetenschap

Voor de ontwikkeling van precisiegeneeskunde en de behandeling van zeldzame ziekten is een enorme statistische slagkracht nodig, wat samenvoeging van multinationale cohorten vereist. Als lidstaten afwijkende ethische criteria gaan hanteren, doorkruist dit direct het doel van de EHDS: een naadloos, pan-Europees ecosysteem voor gezondheidsdata. Het herintroduceert de administratieve wrijving waardoor belangrijke studies onder het oude systeem vaak onhaalbaar bleken. Lidstaten moeten daarom afzien van het toevoegen van extra nationale waarborgen bovenop dit Europese kader. De beste strategie is niet het dupliceren van besluitvorming, maar het integreren van de expertise van de leden van bestaande ethische commissies in de HDAB. Dit voorkomt belangenverstrengeling, garandeert rechtszekerheid en zorgt ervoor dat de potentie van de EHDS volledig benut kan worden.

Wilt u meer weten? Neem contact op met Mr. Dr. Antoinette Vlieger

De open data van semi-overheid

In Nederland heerst een hardnekkig misverstand. Veel semi-overheidsinstellingen en geprivatiseerde publieke diensten denken dat ze geen data beschikbaar hoeven te maken. De juridische realiteit is anders. De EU schrijft voor dat hoogwaardige datasets beschikbaar moeten worden gemaakt in het belang van innovatie en economische groei. Dus wetenschappers en ondernemers: grijp deze kans.

Het EPD moet voldoen aan Brusselse eisen

Ziekenhuizen en IT-leveranciers krijgen te maken met Europese eisen voor elektronische patiëntendossiers. De EHDS en de Nederlandse Wegiz botsen op essentiële punten.

De definitie van wetenschap in de digitale Omnibus

Hoe definieert de EU 'wetenschappelijk onderzoek' in de Digitale Omnibus? Antoinette Vlieger reageert op de kritiek. Wetenschap is iets anders dan goede wetenschap en dit moet zo blijven.

Het EPD moet voldoen aan Brusselse eisen

Posted on 13 april 202620 april 2026 by Antoinette

EHDS en het Europese EPD

Waarom het EPD straks aan Brusselse eisen moet voldoen

Voor ziekenhuizen, zorgaanbieders en IT-leveranciers verandert er veel in de komende tijd. De Nederlandse Wet Elektronische Gegevensuitwisseling in de Zorg (Wegiz) is geschreven voor betere gegevensuitwisseling en databeschikbaarheid in de zorg. Omdat dit een zeer grote operatie betreft, is ervoor gekozen om voor ‘geprioriteerde gegevensuitwisselingen’ normen te ontwikkelen, waarbij gebruik wordt gemaakt van Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB’s). Dat zijn door de regering vastgestelde besluiten, die wetten aanvullen. Hier komt de Tweede Kamer dus niet rechtstreeks aan te pas. Maar terwijl onze overheid aan Wegiz en AMvB’s werkte, werd in Brussel gewerkt aan de European Health Data Space (EHDS) verordening, die óók ziet op databeschikbaarheid in de zorg. Belangrijk om niet over het hoofd te zien: er is flink wat wetgevende macht overgedragen aan de EU.

Geen grensoverschrijdend feestje

Anders dan soms wel wordt gedacht, zal de EHDS niet alleen gelden voor grensoverschrijdend dataverkeer. Net als de AVG, wat ook een Europese wet is, geldt de EHDS altijd. Er staat niets in dat ruimte laat om de puur Nederlandse zorg aan de wet te onttrekken. En omdat Europese regelgeving altijd voorgaat op nationale regelgeving—zoals ook een gemeentelijke verordening niet het landelijke recht opzij kan zetten—mag de Wegiz niet in strijd met de EHDS zijn. Bovendien mogen bepalingen uit de EHDS niet in nationale wetten worden overgeschreven. De Minister van VWS berichtte dan ook aan de Tweede Kamer dat bij het huidige werk de EHDS inmiddels als basis wordt genomen. De nationale doelen vormen een aanvulling daarop, uitsluitend voor zover die in lijn zijn met de EHDS. Dat is, gezien de juridische rangorde, een logische werkmethode.

Ook Europese AMvB's

Om onnodig werk te voorkomen op de IT-afdelingen, is het wel belangrijk dat we stil staan bij het feit dat de EHDS bepaalde rechten toekent aan de Europese Commissie. Die krijgt namelijk het recht om Uitvoeringsverordeningen vast te stellen, wat feitelijk een soort Europese AMvB’s zijn. Ook daarvoor geldt dat het Europese Parlement er niet meer echt aan te pas komt. De impact hiervan mag niet worden onderschat, want de lijst nieuwe bevoegdheden van de Commissie uit de EHDS is behoorlijk lang. Wat dit betekent voor de werkvloer? De lijst bevat bijvoorbeeld de bevoegdheid om gegevenskwaliteitseisen vast te stellen voor de registratie van persoonlijke elektronische gezondheidsgegevens in een EPD-systeem. De inrichting van het EPD wordt daarmee in de toekomst dus niet meer bepaald door de Nederlandse regering, maar door besluiten uit Brussel

De open data van semi-overheid

Geen aparte ethische toets naast de EHDS

De EHDS schrijft al een uitgebreide toets voor. Een extra nationale ethische beoordeling als voorwaarde voor een datavergunning voegt niets toe en schaadt innovatie.

De definitie van wetenschap in de digitale Omnibus

Hoe definieert de EU 'wetenschappelijk onderzoek' in de Digitale Omnibus? Antoinette Vlieger reageert op de kritiek. Wetenschap is iets anders dan goede wetenschap en dit moet zo blijven.

De EHDS, PFAS en relatietherapie

Posted on 13 april 202620 april 2026 by Antoinette

De EHDS, PFAS en relatietherapie

Drie vragen die samensmolten

Vanmorgen lagen er bij toeval drie dingen samen op mijn bord: Een nieuwe opdracht over het nuttig hergebruik van gezondheidsgegevens, een artikel over de bizarre toename van depressieklachten bij vrouwen in de vijftig, en een theorie van een bevriende arts over PFAS: het verstoort hormonen, waardoor onze dochters mogelijk minder lang worden. In mijn hoofd smolt dit samen tot één grote onderzoeksvraag. Als PFAS zo’n impact heeft op hormonen, verklaart dat dan misschien ook waarom de overgang tegenwoordig zo heftig lijkt? En als we nog een stap verder speculeren: gaan vrouwen -toevallig- in de overgang scheiden, óf scheiden ze door klachten die hormonaal (of door milieuvervuiling) zijn aangejaagd?

PFAS en GGZ data combineren

Het antwoord is: nobody knows. Waarom niet? Omdat het op dit moment vrijwel onmogelijk is om op grote schaal data uit de geestelijke gezondheidszorg te koppelen aan andere datasets. Vanwege het stigma – en enorme juridische koudwatervrees – blijven ze achter slot en grendel. En dit is daarmee typisch een kwestie voor de European Health Data Space Regulation. Dat de EHDS nu een jaar in werking is, stemt mij als jurist hoopvol. Straks kun je als wetenschapper bij de nationale Health Data Access Body (HDAB) een vergunning aanvragen om dit soort prangende vragen te onderzoeken. Je krijgt dan toegang tot gepseudonimiseerde data in een zwaar beveiligde omgeving (een Secure Processing Environment). Zo kun je bijvoorbeeld gezondheidsdata over overgangsklachten eindelijk veilig combineren met geografische data over de verspreiding van PFAS.

EHDS zal de maatschappij dus veel brengen

Natuurlijk, speciaal voor GGZ-data gelden (terecht) de allerstrengste veiligheidswaarborgen. Maar we gaan weldegelijk van ‘data delen is een gunst’ naar ‘data voor onderzoek is een recht’ vanwege het enorme maatschappelijk belang. Want als blijkt dat milieuschade via onze hormonen leidt tot een toename in echtscheidingen of burn-outs, dan heeft de maatschappij iets anders nodig dan relatietherapie.

De open data van semi-overheid

Geen aparte ethische toets naast de EHDS

De EHDS schrijft al een uitgebreide toets voor. Een extra nationale ethische beoordeling als voorwaarde voor een datavergunning voegt niets toe en schaadt innovatie.

Het EPD moet voldoen aan Brusselse eisen

Ziekenhuizen en IT-leveranciers krijgen te maken met Europese eisen voor elektronische patiëntendossiers. De EHDS en de Nederlandse Wegiz botsen op essentiële punten.

A persistent EHDS misunderstanding

Posted on 4 februari 202621 april 2026 by Antoinette

A persistent EHDS misunderstanding

Letter from the Dutch Minister of Helath

On January 20, 2026, the Dutch Minister of Health, Welfare and Sport sent a letter to the House of Representatives, informing it about the current status of the EHDS implementation. This letter was largely excellent and clear. However, it contained a persistent misunderstanding regarding the EHDS Catalogue and the Permit application process (DAAMS = Data Access Applications Management Solution).

On page 6, the letter lists four items or functions that must be developed in the coming years to ensure a well-functioning Health Data Access Body (HDAB)—the new government body where permits can be requested to reuse health data for public health purposes. The Minister describes the first of these as a national dataset catalog that provides insight into the location of data available for secondary use. This description is incorrect, as one can also apply for a permit concerning data that are not included in the catalog. Describing the catalog in this way would make the EHDS significantly less useful to science than the EU intended.

What should be included in the catalog?

To understand the difference between the EHDS Catalogue and the Permit DAAMS, we must first look at what belongs in the catalogue. Every entity (except micro entities) that holds EHDS data collected in a set is legally required to register those sets in the national catalogue. These datasets are defined as a “structured collection of electronic health data.” They must be labeled according to the Health DCAT-AP metadata standard so that researchers can more easily search throughout Europe for reusable datasets. The National Catalogue will hereto be linked to a European Catalogue.

What can you apply for at the HDAB?

However, what one can request from the HDAB, as a researcher, encompasses more than what is listed in the catalogue. One can apply for a permit to work with “data,” and this is defined separately in the EHDS (a definition that stems from the Data Governance Act). Data concerns: “any digital representation of acts, facts or information and any compilation of such acts, facts or information, including in the form of sound, visual or audiovisual recording.”

The difference is that datasets are “structured collections” of data, while “data” also includes all kinds of unstructured data that have never been collected in a structured set. Does it matter whether or not the application procedure (DAAMS) is restricted to the catalogue? Absolutely, it makes a big difference.

Dangers of limiting DAAMS to the Catalogue

Does it matter whether or not the application procedure (DAAMS) is restricted to the catalogue? Absolutely, it makes a big difference. Limiting the system creates three major obstacles:

You cannot label unstructured data: It is often mistakenly thought that data holders must register all unstructured data in the catalog. Healthcare institutions would have to inventory all healthcare data, regardless of scientific interest, which is highly inefficient and practically impossible to implement. Furthermore, providing metadata for unstructured data so that others understand it is extremely difficult. Because including all unstructured healthcare data in a catalog cannot be effectively implemented, it won’t work.
Unstructured data cannot be applied for: If not all EHDS data are in the catalogue, and the application process is limited to the catalogue, many types of data cannot be requested. Limiting the DAAMS to the catalogue means secondary use is restricted to data that has already been used for research or statistics. Extracting previously uncollected and unstructured data from the healthcare system will not be possible. Instead, it is more logical to search for data only when requested through a separate permit procedure.
Rare and new data cannot be collected: Existing datasets contain very little rare data, as scientists often choose readily available data to advance their careers. The EHDS licensing system is designed to solve the problem of data being difficult to find. If data holders must submit datasets annually and the application is limited to this, we could not request newly generated data during a pandemic. This contradicts the fact that the EHDS is explicitly intended to make fast data collection possible in such situations.

Split catalogue and application process for greater impact

The EHDS introduces a permit for both requesting data from society and reusing existing datasets. Article 67 of the EHDS contains a list of everything that must be submitted when applying for a permit. Notably, this article does not mention the catalog at all. It requires “a description of the requested electronic health data, including their scope, time range, format, sources and, where possible, the geographical coverage”. The word “data holder” surprisingly does not appear there.

Moreover, recital 73 states that the HDAB should assist health data users in the selection of suitable datasets or data sources for secondary use. This means the scientist, together with the HDAB, has to locate the data. A general indication of the sources is enough for the application, after which the HDAB must further assist.

To make scientific progress in new directions possible, the system must be designed correctly. The EHDS Permit DAAMS therefore should not require an applicant to designate a dataset that is already neatly listed in the catalogue. Only by splitting the catalogue and the application process can the EHDS achieve its true potential.

No separate ethical assessment alongside the EHDS

The EHDS prescribes a comprehensive and uniform assessment by the HDAB. A separate ethical assessment adds nothing and hinders science.

The concept of Science in the Omnibus

How does the EU define 'scientific research' in the Digital Omnibus? There has been criticism of this, but it is unjustified.

Long live AI, says AI!

Many people are afraid that their jobs are at risk due to AI. I decided to turn the question around and asked Gemini: which jobs are you going to take over, in a way that make us happy? Here is her own optimistic answer.

Een hardnekkig EHDS misverstand

Posted on 4 februari 202620 april 2026 by Antoinette

Een hardnekkig EHDS misverstand

Brief van de Minister

Op 20 januari 2026 stuurde de Minister van VWS een brief naar de Tweede Kamer, om deze te informeren over stand van zaken rond de implementatie van de EHDS. Dit was grotendeels een uitstekende en heldere brief. Echter, er stond een hardnekkig misverstand in. Op pagina 6 staan vier zaken of functies die de komende jaren ontwikkeld moeten worden ten behoeve van een goed functionerende Health Data Access Body, het nieuwe overheidsorgaan waar vergunningen kunnen worden aangevraagd om gezondheidsdata te hergebruiken ten behoeve van de Volksgezondheid. De Minster beschrijft de eerste daarvan als volgt: “Een nationale datasetcatalogus: door middel van een catalogus wordt inzichtelijk gemaakt waar welke datacategorieën voor secundair gebruik zich bevinden.” Deze omschrijving klopt niet, omdat men bij de HDAB ook data kan opvragen die niet in de catalogus staan. De catalogus toch zo omschrijven, zal ertoe leiden dat de EHDS een stuk minder nut heeft voor de wetenschap, dan de EU heeft beoogd.

Wat moet er in de catalogus staan?

Iedereen die houder is van EHDS-data die verzameld zijn in een set, wordt wettelijk verplicht om die sets aan te melden in de nationale catalogus. Dit zou de catalogus van Health-Ri kunnen zijn, maar ook bijvoorbeeld de catalogus van DANS, opgezet door onder meer de Koninklijke Academie van Wetenschappen. DANS behoort tot de meest vooraanstaande repositories van Europa. De op te richten HDAB zal hierin een keuze moeten maken. Wat datahouders bij de HDAB moeten aanmelden (jaarlijks) om te worden opgenomen in de catalogus, zijn al hun datasets. Deze zijn gedefinieerd als: “een gestructureerde verzameling van elektronische gezondheidsgegevens.” Deze datasets moeten straks een etiket krijgen volgens Health DCAT-AP (een standaard voor metadata) zodat onderzoekers makkelijker in heel Europa naar datasets kunnen zoeken, die zij voor hun onderzoek kunnen hergebruiken. De Nationale Catalogus wordt namelijk gekoppeld aan een Europese Catalogus.

Wat kan je bij de HDAB aanvragen?

Wat men bij de HDAB kan aanvragen, als onderzoeker, omvat echter meer dan wat er in de catalogus staat. Men kan namelijk een vergunning aan vragen om te werken met “data” en dit wordt in de EHDS apart gedefinieerd (waarbij verwezen wordt naar de Data Governance Verordening). Data betreft: “elke digitale weergave van handelingen, feiten of informatie en elke compilatie van dergelijke handelingen, feiten of informatie, ook in de vorm van geluidsopnames of visuele of audiovisuele opnames.” Het verschil zit erin dat datasets dus “gestructureerde verzamelingen” van data zijn, terwijl “data” dus ook allerlei ongestructureerde data betreffen, die nog nooit zijn verzameld in een gestructureerde set. Maakt dit uit? Jazeker, dit maakt veel uit.

Ongestructureerde data kan je niet labellen

Het eerste probleem is dat men in Nederland veelal lijkt te denken, dat datahouders dus alle “data” moet aanmelden in de catalogus, inclusief alle ongestructureerde data. Men zou dan als zorginstelling alle gezondheidsdata die men in huis heeft moeten inventariseren en aanmelden voor de catalogus, ongeacht de vraag of er ooit een wetenschapper in geïnteresseerd gaat zijn. Dat is niet bijzonder efficiënt. Bovendien valt niet in te zien hoe hier uitvoering aan moet worden gegeven. Data zelf worden natuurlijk niet in de catalogus gezet, alleen de metadata; een omschrijving van de data. Maar als dit ongestructureerde data betreft, dan wordt het bijzonder moeilijk om deze van metadata te voorzien, op een manier dat anderen begrijpen waar die ongestructureerde data over gaan. Omdat niet valt in te zien hoe dit moet worden uitgevoerd (alle ongestructureerde gezondheidsdata in Nederland opnemen in een catalogus), zal dit niet lukken.

Ongestructureerde data niet op te vragen?

Dit leidt tot het tweede probleem. Als niet alle EHDS-data daadwerkelijk in de catalogus staan, terwijl het aanvraagproces zich wel beperkt tot wat er in de catalogus staat, dan kunnen allerlei data dus niet aangevraagd worden. Het beperken van de DAAMS tot de data in de catalogus, leidt er dus toe dat alleen hergebruik van data mogelijk zal zijn, die al eerder voor onderzoek of statistiek zijn gebruik. Wat niet zal kunnen, op deze manier, is het onttrekken van nog niet eerder verzamelde, en dus nog ongestructureerde data aan het zorgsysteem. Het EHDS-systeem beperkt zich dan tot data die al eerder zijn gebruikt voor wetenschap of statistiek, maar strekt zich niet uit tot het beschikbaar maken of genereren van geheel nieuwe datasets. Wie oog heeft hiervoor, kan inderdaad erop aandringen dat we toch zoveel mogelijk (ongestructureerde) data in de catalogus gaan opnemen, maar logischer en efficiënter lijkt het, om pas naar data te gaan zoeken als iemand er daadwerkelijk om vraagt, middels een vergunnings-aanvraagprocedure die geheel los staat van de catalogus en waarin men gewoon beschrijft wat men nodig heeft en waar dit waarschijnlijk gevonden kan worden

Zeldzame en nieuwe data alsnog niet te verzamelen

Het derde probleem is dat de bestaande datasets, die zijn ontstaan onder het huidige gebrekkige systeem, weinig zeldzame data betreffen. Wetenschappers die carrière willen maken, zullen veelal ervoor kiezen om te werken met data die makkelijker verkrijgbaar zijn, in plaats van op zoek te gaan naar uiterst zeldzame data (want wie schrijft die blijft). Maar het vergunningensysteem van de EHDS moet het niet alleen mogelijk maken om data op te vragen die nu geweigerd worden (om welke reden dan ook), maar ook data die nu moeilijk vindbaar zijn. Op grond van de tekst van de EHDS kan men bijvoorbeeld een internationaal verzoek indienen, ten aanzien van de data van patiënten waarbij in de komende vijf jaar zowel henoch shönlein purpura als Long-Covid worden vastgesteld (een volstrekt willekeurig voorbeeld). Er dient dan evenwel een systeem te bestaan waarlangs een melding wordt gedaan aan de coördinerende HDAB als een dergelijke patiënt inderdaad blijkt te bestaan. Bovendien, als men jaarlijks datasets moet aanmelden in de catalogus, en de aanvraagprocedure is daartoe beperkt, dan zou men tijden een pandemie dus niet data kunnen opvragen die pas net zijn ontstaan. Dit terwijl de EHDS expliciet aangeeft mede bedoeld te zijn voor het snel verzamelen van data in dergelijke situaties.

Aanvraagproces van catalogus splitsen, voor meer effect

De EHDS introduceert dus een vergunning, zowel voor het opvragen van data uit de samenleving, als voor het hergebruik van bestaande datasets. Artikel 67 EHDS bevat immers de lijst met alles dat men moet aandragen of invullen bij het aanvragen van een vergunning. Daar staat allereerst niets in over de catalogus. Maar er staat bovendien wel dat men moet aangeven: “een beschrijving van de gevraagde elektronische gezondheidsgegevens, waaronder hun reikwijdte, tijdspanne, format, bronnen en, indien mogelijk, de geografische dekking. Er staat dus wel dat men moet aangeven wat de databronnen zijn, maar het woord datahouder staat daar opvallend genoeg niet. Bovendien staat in overweging 73: “De instantie voor toegang tot gezondheidsgegevens, en in voorkomend geval de houders van gezondheidsgegevens, moet de gebruikers van gezondheidsgegevens bijstaan bij de selectie van de geschikte datasets of gegevensbronnen voor het beoogde doeleind van secundair gebruik.” Dit betekent dat, anders dan nu, niet de wetenschapper, maar de wetenschapper samen met de HDAB de betreffende data moet lokaliseren. Het is bij de aanvraag dus niet nodig dat de wetenschapper zelf precies weet wie de data heeft; een algemene indicatie van de bronnen is genoeg, waarna de HDAB de wetenschapper verder moet bijstaan. Daardoor zal wetenschappelijke vooruitgang in allerlei nieuwe richtingen mogelijk zijn. Maar dan moet het systeem wel zo ingericht zijn, dat de DAAMS niet vereist dat je een dataset in de catalogus aanwijst.

De open data van semi-overheid

No separate ethical assessment alongside the EHDS

The EHDS prescribes a comprehensive and uniform assessment by the HDAB. A separate ethical assessment adds nothing and hinders science.

Geen aparte ethische toets naast de EHDS

De EHDS schrijft al een uitgebreide toets voor. Een extra nationale ethische beoordeling als voorwaarde voor een datavergunning voegt niets toe en schaadt innovatie.

Wanneer treedt de EHDS in werking?

Posted on 10 augustus 202523 april 2026 by Antoinette

EHDS Tijdlijn?

Primair in 2027, secundair in 2029

De EHDS vereist flink wat voorbereiding. Er moet een Health Data Access Body worden opgericht, er moet van alles aan software en hardware worden gebouwd of aan elkaar geknoopt en er moet aanvullende wetgeving worden geschreven. Daarom zal de EHDS in verschillende fasen van kracht worden. Op 26 maart 2027 worden de bepalingen rond primair gebruik al van kracht. Hoofdstuk IV over het hergebruik van gezondheidsgegevens, zal pas op 26 maart 2029 van toepassing zijn. Dat zijn de grote lijnen, maar sommige onderdelen van hoofdstuk IV treden ook al in werking per 26 maart 2027, andere juist later.

Er moeten nog een aantal handelingen worden verricht, per maart 2027. Nederland moet de Europese Commissie vertellen wie haar Health Data Access Body wordt. Ook moet ze vertellen wie de NCPSD wordt, de digitale gateway die de Nederlandse Gezondheidsdata Catalogus koppelt aan de overige Europese catalogi (Nederland heeft al besloten dat dit gewoon de HDAB zelf wordt). De Europese Commissie op haar beurt moet:

modellen vaststellen voor het aanvragen van toegang tot gezondheidsgegevens (een vergunning of een statistische vraag);
de vereisten vaststellen waaraan Beveiligde VerwerkingsOmgevingen moeten voldoen;
de verdere vereisten vaststellen ten behoeve van het HealthData@EU systeem;
vaststellen welke metadata de houders van datasets moeten aanleveren voor de gezondheidsdata catalogus;
kwaliteits- en gebruikslabels vaststellen ten aanzien van datasets.

Vervolgens wordt dus op 26 maart 2029 de bulk van hoofdstuk IV van kracht, wat betekent dat gebruikers van gezondheidsdata vanaf dan vergunningen kunnen aanvragen, of statistische vragen kunnen indienen, terwijl houders verplicht zijn data aan te leveren. De Health Data Access Body (plus het nationale contactpunt) moeten dan volledig operationeel zijn. Daarnaast wordt hetgeen de Europese Commissie in 2027 heeft vastgesteld dan van kracht (zie hierboven).

Echter, de EHDS geldt dan nog niet ten aanzien van het nuttig hergebruik van alle soorten EHDS-data. Pas op 26 maart 2031 geldt de EHDS ook ten aanzien van deze meer sensitieve data:

gegevens over factoren die van invloed zijn op de gezondheid, met inbegrip van sociaal-economische, milieu- en gedragsdeterminanten van gezondheid;
humaan-genetische, epigenomische en genomische gegevens;
andere humaan-moleculaire gegevens, zoals proteomische, transcriptomische, metabolomische, lipidomische en andere “-omische” gegevens;
gegevens afkomstig van klinische proeven, klinische studies, klinische onderzoeken en prestatiestudies;
gegevens afkomstig van onderzoekscohorten, vragenlijsten en enquêtes in verband met gezondheid, zodra de daarmee verband houdende resultaten gepubliceerd zijn

Nog weer later (26 maart 2035) wordt ook artikel 75 lid 5 van kracht, dat bepaalt dat derde-landen of internationale organisaties zich kunnen aansluiten als deelnemers in de European Health Data Space.

De eerste verplichtingen moeten dus in het eerste kwartaal van 2027 zijn gerealiseerd. Het wetgevingstraject om dat alles mogelijk te maken, start daarom Q2 2025. Het is daarmee belangrijk dat elke belanghebbende bij de EHDS zich per direct oriënteert op de vraag wat voor haar belangrijk is, ten aanzien van de juiste interpretatie en vooral de optimale implementerende wetgeving. Het zou goed zijn om deze wet aan te grijpen om zoveel mogelijk problemen tegelijk en op een constructieve manier op te lossen, ten behoeve van de Volksgezondheid.

De open data van semi-overheid

Geen aparte ethische toets naast de EHDS

De EHDS schrijft al een uitgebreide toets voor. Een extra nationale ethische beoordeling als voorwaarde voor een datavergunning voegt niets toe en schaadt innovatie.

Het EPD moet voldoen aan Brusselse eisen

Ziekenhuizen en IT-leveranciers krijgen te maken met Europese eisen voor elektronische patiëntendossiers. De EHDS en de Nederlandse Wegiz botsen op essentiële punten.

De EHDS leidt tot meer gezondheids(data)veiligheid

Posted on 10 augustus 202520 april 2026 by Antoinette

De EHDS leidt juist tot meer gezondheids(data)veiligheid

De komst van de EHDS zorgt voor maatschappelijke onrust. Zijn onze gezondheidsgegevens straks nog wel veilig? De verordening zal inderdaad meer data beschikbaar maken voor nuttig hergebruik, zoals wetenschappelijk onderzoek. Maar de idee van de Verordening is om meer data beschikbaar maken, juist door het beter te beveiligen. Daartoe wordt de vergunning geïntroduceerd en moet er een HDAB opgericht worden als gezondheidsdata-politie. De EHDS bevat bovendien een lijst verboden gebruik, die weleens verstrekkende gevolgen kon gaan hebben voor onder meer de tabaksindustrie.

Vergunning vereist

Allereerst bepaalt de EHDS dat men voor het werken met gezondheidsdata een vergunning moet aanvragen. Er is discussie over de vraag of men mag kiezen of men die aanvraagt, zoals het Ministerie van VWS zegt. Ik vind het een vreemd standpunt: je mag ook niet kiezen of je een kapvergunning aanvraagt, een bouwvergunning, of een horecavergunning. Het hele idee van de vergunning is dat de overheid op deze manier kan meekijken, om te zorgen dat men zich aan alle (veiligheids)regels houdt. Er zal, zo lees ik de verordening, bijna altijd een vergunning vereist zijn. Vervolgens bepaalt de EHDS dat gezondheidsdata uitsluitend mogen worden gebruikt conform de voorwaarden in die vergunning. Daarin moet o.a. zijn opgenomen wie exact de onderzoekers zijn die toegang mogen krijgen tot de data. Staat men niet in de vergunning, dan kan men ook niet bij de data. Bovendien is het ten strengste verboden om te achterhalen over welke personen de (anonieme of pseudonieme) data gaan.

HDAB houdt toezicht

De vergunning wordt aangevraagd bij de Health Data Access Body. In Nederland is men nu druk doende met het ontwerpen van allerlei ICT-middelen voor deze HDAB. Maar wie de EHDS goed bestudeert, zie dat de nieuw op te richten overheidsinstantie toch vooral de gezondheidsdata-politie zal zijn. Houdt men zich niet aan de vergunningsvoorwaarden of aan overige wetgeving, dan kan de HDAB flinke boetes opleggen (tot 20 Mio of 4% van de jaaromzet). Bovendien: belanghebbenden kunnen handhavingsverzoeken indienen bij de HDAB en zo de overheid dwingen om op te treden als er te slordig wordt omgegaan met gezondheidsgegevens. Dat kon de Autoriteit Persoonsgegevens ook al, kan je denken, maar de EHDS gaat echt verder. Er staat namelijk een bijzonder interessante lijst in de EHDS: het verboden gebruik.

Verboden onder de EHDS is dit:

het nemen van besluiten die nadelig zijn voor een natuurlijke persoon of een groep van natuurlijke personen op basis van hun elektronische gezondheidsgegevens; om als “besluiten” te kunnen worden aangemerkt voor de toepassing van dit punt, moeten zij juridische, sociale of economische gevolgen hebben of die natuurlijke personen op vergelijkbare wijze aanmerkelijk treffen;
het nemen van besluiten met betrekking tot een natuurlijke persoon of een groep natuurlijke personen in verband met vacatures, het aanbieden van minder gunstige voorwaarden bij het leveren van goederen of diensten, onder meer om die personen of groepen een verzekerings- of kredietovereenkomst te ontzeggen, hun bijdragen en verzekeringspremies of leningsvoorwaarden te wijzigen, of andere besluiten te nemen met betrekking tot een natuurlijke persoon of een groep natuurlijke personen die ertoe leiden dat zij gediscrimineerd worden op basis van de verkregen gezondheidsgegevens;
het verrichten van reclame- of marketingactiviteiten;
het ontwikkelen van producten of diensten die schadelijk kunnen zijn voor personen, de volksgezondheid of de samenleving in het algemeen, zoals illegale drugs, alcoholhoudende dranken, tabaks- en nicotineproducten, wapens, of producten of diensten die zodanig zijn ontworpen of gewijzigd dat zij tot verslaving leiden, in strijd zijn met de openbare orde of een risico voor de menselijke gezondheid inhouden;
het verrichten van activiteiten die in strijd zijn met ethische bepalingen die zijn neergelegd in het nationale recht.

Laat het tot je doordringen wat hier staat; je mag geen gezondheidsgegevens gebruiken voor het ontwikkelen van verslavende producten. Er is als gezegd onduidelijkheid over de vraag wanneer de EHDS van toepassing is. De lezing van het Ministerie van VWS is dat je kan kiezen of je een vergunning aanvraagt en of je dus onder de EHDS valt. Dan kan de tabaksindustrie dus ook kiezen of ze zich aan de verboden lijst moeten houden. Dat lijkt mij een onhoudbaar standpunt. Er staat in de EHDS: gebruikers van gezondheidsgegevens mogen gezondheidsgegevens voor secundair gebruik alleen raadplegen en verwerken overeenkomstig een gegevensvergunning. Het lijkt mij dat je dan altijd een vergunning nodig hebt (tenzij de EHDS niet van toepassing is op grond van artikel 1; daarin staan enige uitzonderingen). Als mijn lezing juist is, dan zal het effect van de lijst van verboden gebruik aanzienlijk zijn! Want dan zal het voortaan verboden zijn om gezondheidsdata te gebruiken voor het ontwikkelen van welk verslavend product dan ook. Hulde aan de opstellers van deze verordening dus.

De EHDS is dus top!

De komst van de EHDS zorgt voor maatschappelijke onrust. Men vreest bijvoorbeeld dat secundair gebruik ertoe kan leiden dat iemand geen verzekering of baan meer krijgt. Hieruit blijkt dat men de EHDS niet heeft gelezen, want dit staat expliciet in de lijst van verboden gebruik. Omdat de EHDS zeer gunstig is voor medisch wetenschappelijk onderzoek, kan het dus nuttig zijn om te benadrukken dat de EHDS van alles expliciet verbiedt. Het gunstige van de lijst verboden gebruik is bovendien dat de nieuw op te richten HDAB wordt aangewezen als de autoriteit die dit moet handhaven, en waar dus ook handhavingsverzoeken kunnen worden ingediend. Maar bovenal moeten we ons realiseren dat de EU via een omweg ons een juridisch middel in handen lijkt te hebben gegeven tegen de tabaksindustrie. Het is vooralsnog niet gelukt om tabak te verbieden, maar het lijkt wel te zijn gelukt om te verbieden onderzoek te doen naar de vraag hoe tabak nog verslavender kan worden gemaakt. De toekomst zal uitwijzen hoeveel plezier we gaan hebben van deze verboden lijst. Misschien is dit ook in te zetten tegen het verslavend maken van apps? Krijgt de HDAB straks mijn kind van de socials af? Ik kijk met spanning uit naar de fantastische voordelen die de EHDS ons kan brengen.

De open data van semi-overheid

Geen aparte ethische toets naast de EHDS

De EHDS schrijft al een uitgebreide toets voor. Een extra nationale ethische beoordeling als voorwaarde voor een datavergunning voegt niets toe en schaadt innovatie.

Het EPD moet voldoen aan Brusselse eisen

Ziekenhuizen en IT-leveranciers krijgen te maken met Europese eisen voor elektronische patiëntendossiers. De EHDS en de Nederlandse Wegiz botsen op essentiële punten.

Het al bestaande vrije verkeer van gezondheidsgegevens

Posted on 2 juni 202520 april 2026 by Antoinette

Het (al bestaande) vrije verkeer van gezondheidsgegevens

Mijn data in mijn land?

In de discussies over het hergebruik van gezondheidsgegevens, wordt vaak gepraat over landsgrenzen. Dit secundaire gebruik is iets waarbij de juiste balans moet worden gevonden tussen enerzijds privacy en anderzijds het belang van bijvoorbeeld wetenschappelijk onderzoek of het kunnen toetsen of bepaald beleid werkt. De privacy-aanhangers vinden veelal dat bij hergebruik “onze” data de grens niet over mogen, of dat je in elk geval in het Nationaal Zeggenschapsregister moet kunnen aangeven dat dit met “jouw” data niet mag. Wetenschappers stellen daartegenover dat bijvoorbeeld bij zeldzame ziektes, ze hun werk eigenlijk alleen goed kunnen doen als data uit verschillende landen kunnen worden gebruikt. Daarom verwelkomen ze de EHDS, waarin onder andere staat dat ze data uit heel Europa zullen kunnen opvragen. Wat beide partijen over het hoofd zien, is dat er allang binnen de EU een vrij verkeer van gezondheidsdata bestaat.

Europees recht over data

Een van de doelstellingen van de EHDS is: het vrije verkeer van gezondheidsgegevens ondersteunen. Er staat “ondersteunen” want dit vrije verkeer is er al. Volkomen onopgemerkt, is hetgeen bepaald is in artikel 1 van de AVG: “Het vrije verkeer van persoonsgegevens in de Unie wordt noch beperkt noch verboden om redenen die verband houden met de bescherming van natuurlijke personen ten aanzien van de verwerking van persoonsgegevens.” De AVG is alleen van toepassing op persoonsgegevens (waarbij men redelijkerwijs kan achterhalen over welke personen het gaat). Daarom bestaat hiernaast de volstrekt onbekende Verordening 2018/1807 betreffende “het vrije verkeer van niet-persoonsgebonden gegevens in de Europese Unie.” De Open Datarichtlijn 2019/1024 bepaalt verder: “De voorwaarden voor het hergebruik van documenten mogen niet discriminerend zijn voor vergelijkbare categorieën van hergebruik, met inbegrip van hergebruik over de landsgrenzen heen.”

Wetenschappers kunnen dit nu al gebruiken

Het vrije verkeer van diensten en goederen in de EU ontstond in 1993, met de invoering van de interne markt. Al snel daarna realiseerde men zich dat de interne markt niet mogelijk was zonder ook een vrij verkeer van data. Gegevensbescherming kan prima in de wet van een losse lidstaat geregeld worden, maar voor het vrije verkeer was het harmoniseren (gelijktrekken) van wetgeving nodig. Juist het vrije verkeer van data was dus een belangrijk doel van de AVG, vandaar dat het in artikel 1 staat. Dit alles houdt in dat men ook nu al rechtstreeks data kan aanvragen bij bijvoorbeeld FinData. Dit verzoek mag niet anders behandeld worden dan het verzoek van Finse onderzoekers, want er geldt bovendien een discriminatieverbod tussen Europeanen. Er mag dus bij een aanvraag geen onderscheid gemaakt worden tussen Nederlandse of Finse wetenschappers. De EHDS maakt het straks mogelijk dat men met een enkele aanvraag bij de Nederlandse HDAB data opvraagt uit heel Europa. Maar het zou goed zijn als wetenschappers en statistici zouden weten dat het ook nu al verboden is om data bij een binnengrens (een grens tussen EU-landen) tegen te houden. Zij kunnen dus per direct in heel Europa verzoeken indienen om met gezondheidsdata te werken.

Zeggenschap hetzelfde voor de hele EU

En patiënten kunnen straks via een Nationaal Zeggenschapsregister bezwaar maken tegen bepaald hergebruik van data die over hen gaan. Het Ministerie van VWS moet nu uitdokteren hoe dit register er precies uit gaat zien. Maar het is dus op grond van Europees recht verboden om dit register zo in te richten dat Nederlandse wetenschappers wel kunnen werken met “onze” data, maar Belgische wetenschappers niet. Als je bedenkt dat die wetenschappers proberen om een medicijn te vinden tegen bijvoorbeeld kanker, een medicijn dat vervolgens internationaal beschikbaar zal komen, dan is het bijzonder logisch dat een wetgever ervoor zorgt dat elke wetenschapper in de EU toegang krijgt tot data, en niet alleen die van onze eigen academische ziekenhuizen. Overigens mogen op grond van de AVG data nu ook al stromen naar landen ten aanzien waarvan een adequaatheidsbesluit is genomen door de EU. Dat houdt in dat men in Brussel vindt dat de privacy afdoende beschermd wordt in bijvoorbeeld Japan. Landen als Japan kunnen zich op termijn aansluiten bij de EHDS, maar omdat ze geen onderdeel zijn van de EU, mag er wel in het Nationale Zeggenschapsregister worden gevraagd of je er bezwaar tegen hebt dat data over jou ook stromen richting dergelijke niet-EU landen.

Dus het BSN mag ook niet tegengehouden worden

Nota bene: dit vrije verkeer van data was dus bedoeld om het vrije verkeer van goederen en diensten binnen de EU te ondersteunen. En de gedachte daarvan was; hoe groter de markt, hoe meer concurrentie, wat zal leiden tot hogere kwaliteit tegen lagere grenzen. Brussel wil dat een goede wijnboer in Italië rechtstreeks kan verkopen aan mensen in Wassenaar. Op gelijke wijze moet een goede radioloog rechtstreeks MRI’s in Griekenland kunnen beoordelen. Daardoor komt in Europa betere zorg beschikbaar tegen een lagere prijs. Het dataverkeer dat daaronder ligt, mag zoiets niet in de weg staan. In Nederland zijn er mensen die denken dat het BSN niet over de grens gebruikt mag worden, omdat er nergens in de wet staat dat dit mag. Maar dat lijkt mij dus typisch iets dat, als ons Nederlandse recht dat inderdaad zou meebrengen, onverbindend is op grond van artikel 1 AVG. Persoonsgegevens mogen niet worden tegengehouden aan een EU binnengrens en dat geldt ook voor het BSN.