GIS Act: why the HDAB needs legal personality

De Wet-Gis: een overheid die zichzelf beboet?

VWS vraagt publiekelijk input op de Conceptwet-GIS (feitelijk de Uitvoeringswet-EHDS). Vanuit Europees- en bestuursrechtelijk perspectief bevat dit voorstel echter een weeffout rondom de onafhankelijkheid van de nieuwe GezondheidsData-Autoriteit (GDA).

De GDA krijgt de handhavende taken voor het secundair datagebruik en wordt dus de instantie die de EHDS aanduidt als HDAB. Het wordt een bestuursorgaan met de bevoegdheid (en in beginsel dus ook de plícht) om boetes uit te delen. Toch stelt de Memorie van Toelichting expliciet dat het niet nodig is om de GDA eigen rechtspersoonlijkheid te geven; de autoriteit blijft simpelweg onderdeel van de Staat.

Vestzak-broekzak / onafhankelijkheid

Dit leidt tot een bestuursrechtelijk absurdum. Wanneer bijvoorbeeld het RIVM (ook onderdeel van de Staat) de EHDS overtreedt, legt de Staat dus een interbestuurlijke boete op aan de Staat. Juridisch gezien is het mogelijk, maar het is een klassieke vestzak-broekzakoperatie, aangezien de opbrengst direct terugvloeit in de eigen staatskas. Het afschrikwekkende effect is daarmee vrijwel nul.

VWS zal dit ongetwijfeld proberen te pareren met de stelling dat de GDA een Zelfstandig Bestuursorgaan (ZBO) wordt en de minister dus op afstand staat. Europeesrechtelijk is dat verweer echter onvoldoende. De EHDS eist over deze toezichthouder (de HDAB) expliciet het volgende: "Bij de uitvoering van hun taken [...] voorkomen de instanties eventuele belangenconflicten. Het personeel [...] handelt in het algemeen belang en op onafhankelijke wijze."

Een papieren ZBO-status biedt geen daadwerkelijke onafhankelijkheid zolang de GDA voor haar budget, IT-infrastructuur én formatie (als VWS-rijksambtenaren) volledig afhankelijk blijft van het moederschip VWS. Het is onhoudbaar dat een toezichthouder organisatorisch is verstrengeld met de partijen (zoals het RIVM) waarop zij kritisch moet toezien.

Hoe gaat dat bij andere Ministeries?

Hoe dit wél zou kunnen, zien we bijvoorbeeld in de Uitvoeringswet-AVG: “Er is een Autoriteit persoonsgegevens. De Autoriteit persoonsgegevens bezit rechtspersoonlijkheid.” Dat is echt nodig om de strenge Europese onafhankelijkheidseisen te borgen.

Bovendien rijst de vraag of de GDA (HDAB) überhaupt wel onder VWS moet ressorteren. De EHDS is immers amper Europees gezondheidsrecht te noemen. Het is vooral Europees datarecht. Het draait om de interne markt, het vrije verkeer van data, wetenschappelijke innovatie en economische groei. Het is een lex specialis op alle overige dataregels, zoals de AVG, de Open Data Richtlijn, de Verordening Interoperabel Europa en ga zo maar door.

Terwijl de regering Jetten de digitale portefeuilles momenteel in hoog tempo centraliseert bij het Ministerie van Economische Zaken, houdt VWS de EHDS in eigen greep. Het wordt echter tijd dat we de EHDS gaan behandelen voor wat het is: Europese marktregulering die vraagt om onafhankelijk en waterdicht toezicht. De Conceptwet-Gis is wat mij betreft dus een mooie aanleiding om iedereen die zich bij VWS bezighoudt met datastromen, samen met het hele dossier EHDS over te dragen aan Economische Zaken. Daar kunnen ze onafhankelijk hun werk doen, en bovendien profiteren van de bij EZ aanwezige kennis.

Een rechtspersoon én een ander Ministerie

Dat is veel efficiënter, zeker aangezien het de bedoeling is dat we binnenkort met de Europese Digital Identity Wallet toegang moeten krijgen tot ons eigen patiëntendossier. Bovendien wordt in de zorg al jaren geklaagd over marktmacht en vendor lock-ins van grote IT-partijen als Chipsoft. VWS bleek niet in staat daar iets aan te doen. Het Ministerie van Economische Zaken, met decennia aan ervaring op het gebied van marktwerking en mededinging, krijgt dat wellicht wél voor elkaar.

Mijn voorstel is : de GDA moet wel degelijk eigen rechtspersoonlijkheid krijgen. Maar bovenal moet deze autoriteit ressorteren onder de Minister van Economische Zaken.