De EHDS schrijft al een uitgebreide toets voor. Een extra nationale ethische beoordeling als voorwaarde voor een datavergunning voegt niets toe en schaadt innovatie.
Open Data van Semioverheid
Hoogwaardige Datasets moeten nu al beschikbaar zijn
In Nederland heerst een hardnekkig juridisch misverstand. Veel semi-overheidsinstellingen en geprivatiseerde publieke diensten denken dat ze geen data beschikbaar hoeven te maken, omdat ze niet onder de Wet Open Overheid vallen. De juridische realiteit is anders. De Europese Uitvoeringsverordening Hoogwaardige Datasets (HVD) heeft rechtstreekse werking. Dit volgt uit het feit dat het een verordening is en bovendien wordt het expliciet bevestigd in de Digitale Omnibus (die o.a. de AVG iets zal aanpassen). De data-deuren moeten dus open, en wel nu. De EU schrijft dit voor in het belang van wetenschap, innovatie en economische groei. Vanuit Brussel is de boodschap kraakhelder: zes categorieën van ‘hoogwaardige datasets’ moeten kosteloos, machinaal leesbaar, in bulk én via API’s beschikbaar worden gesteld. Voor techbedrijven, wetenschappers en innovatieve ondernemers is dit een goudmijn. Voor organisaties die de data beheren, is het een acute compliance-verplichting.
Wie is verplicht data aan te leveren?
Het antwoord hierop is breder dan u denkt. Veel organisaties kijken naar hun rechtsvorm (een B.V. of Stichting) en denken dat de open-data-verplichtingen niet op hen rusten, omdat ze volgens de Nederlandse definitie geen overheid zijn. Maar de Europese Unie hanteert een veel bredere definitie (zo blijkt uit het Farrell-arrest van het Europese Hof. Voert uw organisatie een wettelijke taak van algemeen belang uit? Heeft u bijzondere bevoegdheden of staat u onder overheidstoezicht? Dan bent u, voor de toepassing van deze Europese regels, materieel ‘de staat’. In Nederland betekent dit dat de volgende sectoren nú al moeten voldoen aan de rechtstreekse plicht om data te ontsluiten:
- Netbeheerders en Drinkwaterbedrijven (zoals TenneT, Enexis, Vitens)
- Vervoerders met een concessie en infrabeheerders (zoals NS, Arriva, Schiphol)
- Zorgverzekeraars (die de dwingende Zvw en Wlz uitvoeren)
- Privaatrechtelijke ZBO’s en keuringsinstanties (zoals het CBR of NEN)
- Woningcorporaties (met hun wettelijke volkshuisvestingstaak)
- Onderwijs- en onderzoeksinstellingen (zoals bijzondere universiteiten en TNO)
Welke data moet vrijkomen en hoe?
De Uitvoeringsverordening specificeert zes categorieën van hoogwaardige datasets: Bedrijven & Eigendom, Geospatiaal, Mobiliteit, Weer, Aardobservatie/Milieu en Statistiek. Dit is geen vrijblijvend wensenlijstje, maar een harde afbakening. Denk hierbij aan basisregistraties van ondernemingen, gedetailleerde geografische percelen, actuele infrastructuur- en vervoersnetwerken, en fijnmazige economische indicatoren. Deze data moeten allemaal aan diegenen die ze nuttig kan hergebruiken, beschikbaar worden gemaakt, kosteloos, machinaal leesbaar, in bulk én via API’s. Vooral dat laatste is cruciaal. Het betekent het definitieve einde van ondoorzoekbare PDF-documenten of stroperige WOB/Woo-verzoeken waarbij data in een onbruikbaar format wordt aangeleverd. ‘Machinaal leesbaar’ en ‘via API’s’ houdt in dat de datasystemen van deze (semi-)overheden opengezet moeten worden voor naadloze, geautomatiseerde integratie door externe partijen. Innovators moeten de datastromen direct en realtime in hun eigen software kunnen inpluggen. De verplichte ‘bulkdownloads’ stellen bedrijven bovendien in staat om complete, historische datasets in één keer binnen te halen; een absolute vereiste voor het trainen van AI-modellen of het uitvoeren van grootschalige marktanalyses.
Voor wie zijn deze data interessant?
Dit zijn voorbeelden van partijen die deze data kunnen claimen voor nuttig hergebruik, zodra het kwartje valt dat dit juridisch mogelijk is:
- FinTech, RegTech & LegalTech
- De Data: Basisdata van bedrijven, statuten en eigendomsstructuren (KvK/Kadaster).
- De Use Case: Het drastisch verlagen van de kosten voor wettelijke Know Your Customer (KYC) controles, automatische due-diligence en kredietrisico-analyses.
- Mobility as a Service (MaaS) & Logistiek
- De Data: Vervoersnetwerken, binnenwateren, realtime infrastructuurdata.
- De Use Case: Routeplanners, transportbedrijven en flitsbezorgers die hun systemen direct inpluggen op de netwerken van de overheid voor optimale, filevrije routering en efficiënte last-mile delivery.
- PropTech & Verduurzamingssector
- De Data: Geospatiale data, referentieadressen, percelen en milieudata.
- De Use Case: Vastgoedontwikkelaars, installateurs (zonnepanelen/warmtepompen) en investeerders die precies willen weten waar netcongestie is, hoe het bodemgebruik in elkaar zit en welke woningblokken aan renovatie toe zijn.
- InsurTech, Energiehandel & AgriTech
- De Data: Meteorologische data (KNMI), klimaat, emissies en aardobservatie.
- De Use Case: Verzekeraars die schaderisico’s door klimaatverandering voorspellen, flitshandelaren die de opbrengst van windparken berekenen, en startups in precisielandbouw.
- HealthTech & Patiëntenplatforms
- De Data: Geaggregeerde statistieken en zorgdata (van o.a. verzekeraars en CBS).
- De Use Case: Startups die zorgoplossingen bouwen en benchmarken, of platforms die wachttijden en behandelingskosten inzichtelijk maken om de markt transparanter te maken.
Maar dat kan toch niet in verband met privacy (AVG)?
Dat kan niet in verband met de privacy, zult u wellicht denken, maar dat is onjuist. Ook persoonsgegevens kunnen eventueel opgeëist worden, mits de aanvraag in lijn is met de AVG. Het is een bekende reflex van data-houders om de privacywetgeving als absoluut schild te gebruiken, maar de AVG is geen algeheel verbod op gegevensdeling; het is een toetsingskader. Dit betekent dat men een beroep moet kunnen doen op artikel 6 lid 1 (f) van de AVG. Deze bepaling maakt gegevensverwerking mogelijk op basis van een ‘gerechtvaardigd belang’. Als data-afnemer of innovator kunt u betogen dat uw commerciële, wetenschappelijke of maatschappelijke belang bij het hergebruik van de data zwaarder weegt dan de inbreuk op de privacy van de betrokkenen. Dit vereist uiteraard een zorgvuldige belangenafweging en de juiste waarborgen, zoals dataminimalisatie, pseudonimisering of een strikte doelbinding in uw software. Maar de kern is: een (semi-)overheid mag een verzoek om open data niet zomaar met een generiek beroep op de AVG terzijde schuiven. Men is verplicht om serieus te toetsen of de data-toepassing, met inachtneming van de juiste privacy-waarborgen, doorgang kan en moet vinden.
Actie is vereist aan drie kanten van de tafel
- Bent u een data-houder (semi-overheid)? Wacht niet op een aanpassing van de Nederlandse wetgeving. De Verordening werkt rechtstreeks. Het niet tijdig, niet machinaal leesbaar of tegen betaling aanbieden van deze datasets maakt u kwetsbaar voor juridische claims van commerciële partijen die hun rechten kennen.
- Bent u een data-afnemer (innovator)? U betaalt mogelijk nog steeds hoge licentiekosten aan tussenpartijen of overheden voor datasets die u op grond van Europees recht gratis en via open API’s mag opeisen.
- Bent u overheid? Dan zult u aan de slag moeten om de semi-overheid met dit alles te helpen. Niet alleen zal geassisteerd moeten worden bij het daadwerkelijk beschikbaar maken van de data, maar er zal ook geregeld moeten worden waar men bestuursrechtelijk bezwaar kan maken bij een weigering.
Wilt u weten of uw organisatie verplicht is om data beschikbaar te maken, of wilt u als innovator uw recht op kosteloze data afdwingen? Neem contact met mij op voor strategisch advies en het juridisch scherpstellen van uw data-positie.
Ziekenhuizen en IT-leveranciers krijgen te maken met Europese eisen voor elektronische patiëntendossiers. De EHDS en de Nederlandse Wegiz botsen op essentiële punten.
Hoe definieert de EU 'wetenschappelijk onderzoek' in de Digitale Omnibus? Antoinette Vlieger reageert op de kritiek. Wetenschap is iets anders dan goede wetenschap en dit moet zo blijven.